WAJDA: re-wizje. Przegląd filmów Andrzeja Wajdy w 100. rocznicę urodzin

marzec - grudzień 2026

W setną rocznicę urodzin Andrzeja Wajdy zapraszamy na wyjątkowy przegląd „WAJDA: re-wizje” – cykl dziesięciu filmów jednego z najwybitniejszych twórców światowego kina. To nie tylko hołd dla dorobku reżysera, lecz także ponowne spojrzenie na jego dzieła: odczytywane dziś na nowo, w innym kontekście historycznym i społecznym, wciąż poruszają, prowokują i inspirują.

Andrzej Wajda to jedyny polski twórca uhonorowany Oscarem za całokształt twórczości i zarazem jedna z najważniejszych postaci światowej kinematografii. Reżyser, scenarzysta, inscenizator teatralny, kierownik artystyczny legendarnego Zespołu Filmowego „X”, pedagog, działacz opozycji demokratycznej, dla którego kino stanowiło zobowiązanie artystyczne, obywatelskie i moralne.

Choć dziś bywa postrzegany jako twórca pomnikowy, należący do przeszłości, Wajda pozostaje reżyserem zaskakująco nowoczesnym. Jego filmy do dziś zachwycają narracyjnym mistrzostwem, dynamiką rytmu, malarską wrażliwością i intensywną metaforyką. Był demiurgiem planu filmowego – zawsze perfekcyjnie przygotowanym, pełnym energii i pasji, z ogromną czułością podchodzącym do aktorów i współpracowników. Odkrywał talenty, inspirował młodszych twórców i potrafił wydobywać maksimum możliwości z całych zespołów artystycznych.

Przegląd rozpocznie się w marcu, w miesiącu urodzin Reżysera a potrwa do grudnia. Mini-retrospektywa „WAJDA: re-wizje” ma na celu przywrócenie Wajdy jako twórcy aktualnego – nowoczesnego, młodzieńczego w ekspresji i niezwykle dynamicznego – reżysera, który zawsze trzymał rękę na pulsie współczesnej kultury i z niezwykłą przenikliwością opowiadał o młodych ludziach uwikłanych w historię, politykę i narodowe mity. Dobór filmów podkreśla różnorodność jego dorobku: obok arcydzieł powszechnie uznanych pojawiają się tytuły, które dziś szczególnie domagają się reinterpretacji a program przeglądu został ułożony w rytmie kalendarza – każdy miesiąc przynosi inny tytuł, korespondujący z porą roku, nastrojem i tematyką filmu. Cykl otwiera „Popiół i diament” (1958) – film szczególny: najważniejszy i najbardziej osobisty w dorobku Wajdy.

„WAJDA: re-wizje” to zaproszenie do dialogu z klasyką – do ponownego spotkania z filmami, które współtworzyły naszą wrażliwość i język kina. Przegląd kierujemy zarówno do widzów, którzy dorastali z filmami Wajdy, jak i do młodszej publiczności, dla której będzie to pierwsze spotkanie z jego twórczością na dużym ekranie.

13 czerwca 2026 /sobota/ | 15:00

CZŁOWIEK Z MARMURU

Człowiek z marmuru / Man of marble,
reż. Andrzej Wajda, Polska 1977, 153’

Agnieszka (brawurowy debiut Krystyny Jandy), młoda i zadziorna reżyserka filmowa, decyduje się zrealizować film o stalinowskim przodowniku pracy Mateuszu Birkucie (Jerzy Radziwiłowicz). Jej uwagę przykuł nie tylko porzucony w muzealnych magazynach marmurowy posąg młodzieńca, ale także archiwalny film pokazujący jego zdzierany z muru portret. Agnieszka, śledząc pogmatwane losy mężczyzny, poznaje prywatne losy ludzi uwikłanych i zniszczonych przez komunistyczny system. W swej wędrówce poznaje ludzi biskich Birkutowi: przyjaciół, współpracowników, oficerów SB, dziennikarzy, byłą żonę. Wkracza w świat manipulacji, złudnych nadziei, propagandy i kłamstwa, w którym równie łatwo jest zostać bohaterem ludu, jak i największym wrogiem władzy. Totalitaryzm to świat, w którym jednego dnia można być sławnym na cały kraj, a kolejnego – popaść w sterowane przez cenzurę zapomnienie.

Aleksander Ścibor-Rylski scenariusz do filmu napisał na początku lat 60., a Wajda, usilnie starając się o realizację filmu, w głównej roli chciał obsadzić Agnieszkę Osiecką. Wówczas się nie udało i szansę na dopuszczenie scenariusza do produkcji przyniosła dopiero zmiana na szczytach władz, gdy ministrem kultury został liberalny Józef Tejchma, osobiście uczestniczący w budowie Nowej Huty. Aparat PZPR przyjął film z konsternacją. Dopuścił dzieło do dystrybucji, ale zabronił wszelkiej reklamy. Nie zgodził się na wysłanie filmu na konkurs festiwalu w Cannes (film dostał nagrodę FIPRESCI w sekcji pozakonkursowej), a Tejchma szybko przypłacił zgodę na realizację filmu utratą stanowiska.

Ale to właśnie dzięki m.in. niemu powstało jedno z arcydzieł kina polskiego. W scenariuszu opartym na narracji Obywatela Kane’a Orsona Wellesa Wajda opowiedział o epoce stalinowskiej, o ofiarach i beneficjentach władzy, o wykorzystywaniu i niszczeniu jednostki, o budzeniu się świadomości przedstawicieli proletariatu. W głównej roli obsadził debiutującą na ekranie Krystynę Jandę, której towarzyszył początkujący Jerzy Radziwiłowicz. Opisał przeszłość przez pryzmat pokontestacyjnej, zbuntowanej nowoczesności, którą podkreślił energiczną kompozycją Andrzeja Korzyńskiego. Nie spodziewał się jednak, że tym filmem zainicjuje trylogię filmów o robotnikach. Podczas gdy Człowiek z marmuru był jednym z nielicznych obrazów stalinizmu zrealizowanych w dobie PRL-u, tak nagrodzony Złotą Palmą w Cannes sequel, Człowiek z żelaza, był dziełem zamówionym przez stoczniowców i stanowił symbol czasów Solidarności. Razem z Człowiekiem z nadziei stworzył trylogię o buncie proletariatu i mądrości rewolucjonistów, którzy wiedzieli, że najgorsze dla Polski są kłótnie i przelew krwi.

Nagrody: FIPRESCI Prize na MFF w Cannes / Cannes IFF

Agnieszka (a dazzling debut by Krystyna Janda), a young, sharp-tongued film director, decides to make a film about the Stalinist model worker Mateusz Birkut (Jerzy Radziwiłowicz). Her attention is drawn not only to a marble statue of the young man abandoned in museum storage, but also to an archival film showing his portrait being torn down from a wall. As Agnieszka traces the tangled fate of Birkut, she uncovers the private stories of people entangled in—and destroyed by—the communist system. Her investigation leads her to those closest to him: friends, co-workers, secret police officers, journalists, and his former wife. She enters a world of manipulation, false hopes, propaganda, and lies, where one can be celebrated as a hero of the people one day and condemned to censorship-driven oblivion the next. Totalitarianism emerges as a system in which fame and erasure are separated by a single political decision.

Aleksander Ścibor-Rylski wrote the screenplay in the early 1960s, and Wajda spent years unsuccessfully trying to bring the project to the screen, at one point hoping to cast Agnieszka Osiecka in the lead role. Only a change at the highest levels of power—when the more liberal Józef Tejchma, personally involved in the construction of Nowa Huta, became Minister of Culture—made the film’s production possible. The communist party apparatus reacted with unease: the film was released, but without any promotion, barred from the Cannes competition (where it nonetheless received the FIPRESCI Prize out of competition), and Tejchma soon paid for his decision with the loss of his position.

Yet thanks in part to this support, one of the masterpieces of Polish cinema came into being. Drawing on a Citizen Kane–inspired narrative structure, Wajda told a story about the Stalinist era, its victims and beneficiaries, the exploitation and destruction of the individual, and the awakening of class consciousness among workers. He cast the screen-debuting Krystyna Janda opposite the young Jerzy Radziwiłowicz, framing the past through the lens of post-1968 rebellious modernity and underscoring it with Andrzej Korzyński’s dynamic score. Wajda did not anticipate that the film would inaugurate a trilogy about the working class: while Man of Marble was one of the very few portrayals of Stalinism made during the People’s Republic of Poland, its sequel, Man of Iron—awarded the Palme d’Or at Cannes—became a symbol of the Solidarity era, and together with Man of Hope formed a triptych about proletarian revolt and the hard-won wisdom that internal conflict and bloodshed are the greatest dangers facing Poland.